İnsan 150 il yaşaya bilərmi? – AÇIQLAMA
İnsan ömrünün nə qədər ola biləcəyi əsrlərdir müzakirə olunan mövzulardan biridir. Bir vaxtlar yalnız fantastik əsərlərdə təsəvvür edilən 150 il yaşamaq ideyası artıq elmi laboratoriyalarda araşdırılır. Dünyanın aparıcı alimləri, biotexnologiya şirkətləri və texnologiya nəhəngləri qocalmanı ləngitmək, hətta onu geri çevirmək üçün milyardlarla dollar sərmayə yatırırlar.
Bəs doğrudanmı gələcəkdə insanlar 120-150 il yaşaya biləcək?
Sfera.az xəbər verir ki, məsələ ilə bağlı aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, bu istiqamətdə mühüm nailiyyətlər əldə olunsa da, hazırda insan ömrünü etibarlı şəkildə 150 ilə çatdıran hər hansı təsdiqlənmiş üsul mövcud deyil.
Bu günə qədər rəsmi olaraq ən uzun ömür sürən insan fransalı Jeanne Kalment hesab olunur. O, 122 il 164 gün yaşayaraq dünya rekordu müəyyənləşdirib və bu rekord hələ də yenilənməyib.
Alimlər isə insan ömrünün maksimum həddi ilə bağlı vahid mövqedə deyillər. 2016-cı ildə "Nature" jurnalında dərc olunan araşdırmada bildirilib ki, insan ömrünün təbii həddi təxminən 115 ildir. Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, tibbin inkişafına baxmayaraq, son onilliklərdə rekord yaş göstəricilərində ciddi artım müşahidə olunmayıb və insan orqanizminin bioloji imkanları müəyyən həddən sonra zəifləyir.
Lakin bu nəticə hamı tərəfindən qəbul edilmir. Kanadanın "McGill" Universitetinin alimləri həmin araşdırmanı tənqid edərək bildiriblər ki, mövcud statistik məlumatlar insan ömrünün konkret bir həddə çatdığını sübut etmir. Onların fikrincə, gələcək tibbi yeniliklər bu sərhədi dəyişə bilər.
Qocalmanı ləngitmək istiqamətində aparılan tədqiqatlar isə ümidverici nəticələr göstərir. Alimlər yaşlanmış hüceyrələrin xüsusi preparatlarla məhv edilməsi üzərində çalışırlar. Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr göstərib ki, belə müdaxilə ömrü uzada, əzələ gücünü artıra və ürək-damar sisteminin fəaliyyətini yaxşılaşdıra bilər. Hazırda bu üsul insanlar üzərində klinik sınaq mərhələsindədir.
Diqqət çəkən digər istiqamətlərdən biri hüceyrələrin yenidən "cavanlaşdırılması"dır. Nobel mükafatı laureatı Şinya Yamanakanın kəşf etdiyi texnologiya sayəsində alimlər yetkin hüceyrələri yenidən gənc vəziyyətə qaytarmağın mümkün olduğunu göstəriblər. Siçanlar üzərində aparılan sınaqlarda görmə qabiliyyətinin bərpası və toxumaların cavanlaşması kimi nəticələr əldə olunub.
Araşdırmalar telomerlər – xromosomların uclarını qoruyan strukturlar üzərində də davam edir. Alimlər hesab edirlər ki, telomerlərin qorunması yaşlanmanı ləngidə bilər. Bununla yanaşı, telomeraz fermentinin həddindən artıq aktivləşdirilməsinin bəzi xərçəng növlərinin yaranma riskini artırması ehtimalı da araşdırılır.
Gen mühəndisliyi də uzunömürlülük tədqiqatlarının əsas istiqamətlərindən biridir. Xüsusilə CRISPR texnologiyası vasitəsilə yaşlanmaya təsir edən genlərin dəyişdirilməsi imkanları öyrənilir. Bununla yanaşı, şəkərli diabetin müalicəsində istifadə olunan metformin və immunosupressiv preparat olan rapamisinin də yaşlanmanı ləngidə biləcəyi ehtimal edilir. Hər iki preparat hazırda genişmiqyaslı klinik araşdırmalarda qiymətləndirilir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, düzgün qidalanma da uzunömürlülükdə mühüm rol oynayır. Dünyanın "Mavi Zonalar" adlandırılan və insanların daha uzun yaşadığı Okinava (Yaponiya), Sardiniya (İtaliya), İkariya (Yunanıstan), Nikoya (Kosta-Rika) və Loma Linda (ABŞ) kimi bölgələrində yaşayan insanların həyat tərzini araşdıran alimlər onların əsasən bitki mənşəli qidalar qəbul etdiyini, gündəlik fiziki aktiv olduqlarını, sosial əlaqələrə önəm verdiklərini və stressdən uzaq yaşadıqlarını müəyyən ediblər.
Qocalmaya qarşı mübarizəyə texnologiya şirkətləri də qoşulub. "Google"un yaratdığı "Calico" və "DeepMind" layihələri, eləcə də "Altos Labs", "Retro Biosciences" və "Insilico Medicine" kimi şirkətlər yaşlanmanın molekulyar mexanizmlərini araşdırır, süni intellektdən istifadə etməklə yeni dərmanların hazırlanması üzərində çalışırlar.
Harvard Universitetinin genetika professoru David Sinclair qocalmanın müalicə oluna bilən bioloji proses olduğunu və gələcəkdə insanların sağlam ömür müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə uzadıla biləcəyini bildirir. Bioqerontoloq Aubrey de Qrey isə gələcəkdə 150 il yaşamağın mümkün olacağını istisna etmir. Bununla belə, bir çox alimlər bu cür proqnozların hələlik kifayət qədər elmi sübutlara söykənmədiyini vurğulayırlar.
Mövcud elmi nəticələr göstərir ki, bu gün insan ömrünü uzatmağın ən təsirli yolları siqaretdən uzaq durmaq, müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam qidalanma, keyfiyyətli yuxu, bədən çəkisinin normada saxlanılması, arterial təzyiq və şəkərli diabet kimi xəstəliklərin nəzarətdə saxlanılmasıdır.
Beləliklə, elm qocalmanı ləngitmək istiqamətində mühüm addımlar atsa da, insan ömrünü 120-150 ilə çatdıracaq təsdiqlənmiş texnologiya hələ mövcud deyil. Bununla belə, alimlər hesab edirlər ki, yaxın onilliklərdə insanların daha uzun deyil, ilk növbədə daha sağlam yaşaması mümkün ola bilər.
Firuzə Əliyeva