Şuşanın nəfəsi, Azərbaycanın ruhu: Muğamın gizli fəlsəfəsi
Qarabağın dağları arasında yerləşən Şuşa təkcə tarixi şəhər deyil. Bu şəhər əsrlər boyu Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının və düşüncə mədəniyyətinin mərkəzi hesab olunub. Təsadüfi deyil ki, Şuşaya uzun illər “Qafqazın konservatoriyası” deyilib. Çünki burada doğulan və formalaşan muğam sənəti sadəcə musiqi deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsidir.
Sfera.az bildirir ki, bu gün dünyada bir çox xalqlar öz musiqisini milli sərvət kimi təqdim edir. Lakin Azərbaycan muğamını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun yalnız eşidilməməsi, həm də hiss olunmasıdır. Muğam dinləyicini əyləndirməkdən çox düşündürür, insanı daxili aləminə aparır.
Şuşa niyə muğamın paytaxtı sayılırdı?
Tarixçilərin fikrincə, XVIII-XIX əsrlərdə Şuşa Qafqazın ən böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub. Şəhərdə keçirilən ədəbi və musiqili məclislər Şərqin müxtəlif bölgələrindən gələn sənətkarları bir araya gətirirdi.
Maraqlıdır ki, həmin dövrdə Şuşada demək olar hər məhəllədə musiqi ilə məşğul olan insanlar yaşayırdı. Xanəndələr, sazəndələr və şairlər burada xüsusi hörmət görürdülər. Şəhərin akustikası belə muğam üçün uyğun hesab olunurdu. Bəzi araşdırmaçılar bildirirlər ki, Şuşanın dağ havası və təbii rezonansı xanəndələrin səsinin fərqli çıxmasına təsir edirdi.
Azərbaycanın ən məşhur muğam ustalarının böyük hissəsi məhz Qarabağ məktəbindən çıxıb. Bülbül, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski kimi sənətkarlar muğamı təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə məşhurlaşdırıblar.
Muğamın fəlsəfəsi nədən ibarətdir?
Muğamı adi musiqidən ayıran əsas fərq onun improvizasiya üzərində qurulmasıdır. Eyni muğam iki dəfə eyni şəkildə ifa edilə bilməz. Xanəndənin hissləri dəyişdikcə ifa da dəyişir.
Bu xüsusiyyətə görə muğam “canlı düşüncə sənəti” hesab olunur. Musiqi tədqiqatçıları bildirirlər ki, muğam insan həyatının müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Məsələn:
“Rast” – güc, həyat enerjisi və başlanğıcı,
“Segah” – sevgi və daxili həsrəti,
“Bayatı-Şiraz” – fəlsəfi kədər və düşüncəni,
“Şur” isə daha çox lirika və emosional yaxınlığı ifadə edir.
Muğamda ən maraqlı məqamlardan biri onun insanı tələsməyə qoymamasıdır. Müasir musiqi ritm üzərində qurulsa da, muğam daha çox hiss və zaman anlayışına əsaslanır. Bəzən bir muğam parçası yarım saat davam edir və dinləyici bu müddətdə emosional olaraq tamam başqa bir vəziyyətə keçir. Məhz buna görə bəzi musiqiçilər muğamı “meditasiya musiqisi” adlandırırlar.
Muğam və poeziya: Səs ilə sözün birliyi
Muğamın fəlsəfəsini dərinləşdirən əsas amillərdən biri onun klassik poeziya ilə bağlı olmasıdır. Xanəndələr əsasən qəzəllər üzərində improvizasiya edirlər. Füzuli, Nəsimi, Nizami Gəncəvi kimi dahilərin şeirləri muğam vasitəsilə tam fərqli emosional güc qazanır. Maraqlıdır ki, muğam dinləyən insanlar bəzən sözləri tam anlamasalar belə, hissləri anlayırlar. Çünki burada əsas yükü yalnız mətn yox, səsin özü daşıyır. Xüsusilə xanəndələrin uzun zəngulələri Şərq fəlsəfəsində insanın daxili azadlığının ifadəsi kimi qiymətləndirilir.
Muğamın insan beyninə təsiri ilə bağlı maraqlı araşdırmalar
Son illərdə musiqinin insan psixologiyasına təsiri ilə bağlı aparılan araşdırmalarda muğam da diqqət mərkəzinə düşüb. Bir sıra musiqi terapevtləri bildirirlər ki, muğam insanın emosional gərginliyini azaltmağa kömək edir. Xüsusilə, “Bayatı-Şiraz” və “Segah” muğamlarının insan beynində sakitləşdirici təsir yaratdığı qeyd olunur. Buna görə bəzi Şərq ölkələrində klassik muğam nümunələri meditasiya və terapiya məqsədilə də istifadə edilir. Tarixi mənbələrdə də maraqlı faktlar var. Orta əsrlərdə Şərq alimləri musiqinin insan sağlamlığına təsirini araşdırırdılar. Hətta bəzi saraylarda musiqidən ruhi sakitlik üçün istifadə olunurdu.
Dünya niyə muğama maraq göstərir?
2003-cü ildə Azərbaycan muğamının UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilməsi bu sənətin beynəlxalq nüfuzunu daha da artırdı. Bu gün Paris, London, Roma, Tokio və Nyu-Yorkda keçirilən muğam konsertləri böyük maraqla qarşılanır. Xarici musiqiçilər muğamı xüsusilə caz musiqisi ilə müqayisə edirlər. Çünki hər iki janr improvizasiya üzərində qurulub. Lakin muğamı fərqləndirən əsas məqam onun daha dərin emosional və fəlsəfi qat daşımasıdır.
Məşhur xarici musiqi tənqidçilərindən biri Azərbaycan muğamını belə təsvir etmişdi: “Bu musiqi insanın daxilində danışır.”
Şuşadan dünyaya yayılan səs
Bu gün Şuşa yenidən Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı kimi dirçəlir. Şəhərdə keçirilən musiqi festivalları, “Xarıbülbül” tədbirləri və muğam gecələri qədim sənətin yenidən canlanmasına səbəb olur. Bəlkə də muğamın əsrlərdir yaşaymasının sirri məhz bundadır: o, texnologiyadan, zamandan və sərhədlərdən daha güclü olan bir hissə – insan ruhuna toxunur.
Və insan ruhu yaşadıqca muğam da yaşayacaq.
Mənsumə
Sfera.az